Si lexohet një libër që do ta mbash mend: katër shkallët e Adler-it

Mendo për një libër që ke mbaruar muajin e kaluar dhe provo ta tregosh në tri fjali. Shumë njerëz vërejnë se kujtojnë një ndjesi të mirë, dy tre shembuj dhe pothuajse asnjë argument. Nuk është sepse nuk kanë lexuar. Është sepse kanë lexuar gjithmonë në të njëjtën mënyrë, ndërsa librat kërkojnë mënyra të ndryshme.

Mortimer Adler dhe Charles Van Doren e kanë shkruar How to Read a Book pikërisht për këtë. Ata thonë se leximi ka katër nivele, që ngjiten njëri mbi tjetrin, dhe se pjesa më e madhe e lexuesve ndalen shumë poshtë, pa e ditur.

Shkalla e parë: të lexosh fjalët

Niveli fillestar është ai që mësojmë në shkollë: të njohësh shkronjat, fjalët, të kuptosh një fjali. Të gjithë e kemi kaluar, por shumë lexues mbeten aty gjithë jetën. Pyetja e këtij niveli është: çfarë thotë kjo fjali? Për një lajm, një mesazh ose një recetë, ai mjafton plotësisht.

Problemi nis kur përdor vetëm këtë nivel për një libër me ide. Ke kuptuar çdo fjali, por nuk e di ku shkon libri.

Shkalla e dytë: shiko librin para se ta lexosh

Niveli i dytë, që Adler e quan inspectional, ka të bëjë me kohën. Ke një orë dhe duhet të mësosh sa më shumë për librin. Nuk e lexon nga fillimi në fund, por e shqyrton. Shiko titullin, parathënien, përmbajtjen, kapitullin e fundit, disa faqe të rastit. Ky kalim i parë është si një takim i shkurtër njohjeje: të bën të dish çfarë lloj libri ke para vetes dhe nëse ia vlen ta lexosh.

Pjesa e dytë e këtij niveli është leximi i parë i shpejtë: kalon nëpër libër pa u ndalur në atë që nuk kupton. Zakonisht ngadalësojmë sapo hasim një pjesë të vështirë dhe humbasim rrjedhën. Adler këshillon të kundërtën: vazhdo, merr idenë e përgjithshme dhe kthehu më vonë.

Edhe pa hyrë më thellë, ky nivel të kursen shumë kohë. Disa libra i lë mënjanë pas këtij hapi, me qetësi, dhe ky është vendim i mirë, jo dështim.

Shkalla e tretë: bisedo me autorin

Këtu fillon leximi që mëson vërtet. Adler e quan analytical dhe e lidh me katër pyetje që duhet t'i bësh çdo libri:

1. Për çfarë flet libri në tërësi? Mund ta thuash në një ose dy fjali?
2. Çfarë thotë konkretisht, dhe si e thotë? Cilat janë idetë kryesore dhe provat?
3. A është e vërtetë, në tërësi ose pjesërisht?
4. Çfarë rëndësie ka për ty? Çfarë ndryshon nëse ai ka të drejtë?

Dy pyetjet e para janë për të kuptuar autorin; e treta është për ta gjykuar; e katërta për ta përdorur. Adler thekson një rregull kyç: para se të kundërshtosh, duhet të kesh kuptuar. Shumë mosmarrëveshje me librat vijnë nga që nuk kemi kuptuar mirë çfarë thotë autori.

Për ta bërë këtë, shkruaj gjatë leximit. Nënvizo pak, jo çdo gjë. Shkruaj në margjina një pyetje, një „po“ ose një „jo“, një shembull tëndin. Adler e quan këtë bisedë me librin, dhe ka të drejtë: faqja ku ke shkruar bëhet e jotja.

Shkalla e katërt: lexo disa libra për një temë

Niveli i fundit, syntopical, nuk ka të bëjë me një libër, por me një pyetje. Imagjino që Besa po mendon të mbjellë një kopsht të vogël në oborr. Merr tre libra për kopshtarinë, por nuk i lexon një nga një. Ndërton një pyetje të vetën, p.sh. „kur ia vlen të mbjell domatet“, dhe e gjen përgjigjen në secilin libër. Pastaj krahason, shënon ku bien dakord dhe ku jo, dhe formon pikëpamjen e saj.

Ky nivel kërkon më shumë punë, por është ai që të bën jo thjesht lexues, por dikush që di për një temë. Autori nuk të merr më për dore; temën e drejton ti.

Ritmi: edhe i ngadalshëm, edhe i shpejtë

Një gabim i zakonshëm është të mendosh se leximi i mirë është vetëm i ngadaltë. Adler thotë të kundërtën: lexuesi i aftë ndryshon shpejtësinë sipas librit dhe sipas pjesës. Një faqe me ide të rëndësishme kërkon kohë; një faqe me shembuj të gjatë mund ta kalosh me sy. Çështja është të dish ku je dhe pse, jo të ngadalësh në çdo rresht.

Po ashtu, mos ki turp të kthehesh. Një libër i mirë nuk jep gjithçka herën e parë. Një lexim i dytë, pas gjashtë muajsh, shpesh të tregon gjëra që nuk i kishe vënë re, sepse tani vjen një ti tjetër.

Si t'i përdorësh të katër në jetën e përditshme

• Para se të blesh ose të marrësh një libër, bëji atij nivelin e dytë: dhjetë minuta me përmbajtjen dhe kapitullin e fundit.
• Për librat që të duhen vërtet, lexo me laps. Një libër i lexuar mirë ia vlen më shumë se pesë të lexuar kalimthi.
• Para se të flasësh për një libër, përgjigju me tri fjali pyetjes së parë analitike.
• Kur ke një projekt ose një dilemë, merr dy ose tre libra mbi të dhe provo nivelin e katërt.

Po romanet dhe poezia?

Adler thotë se leximi i letërsisë nuk është njësoj. Romanin nuk e lexon për t'u bindur nga një argument, por për ta jetuar. Nuk duhet ta zbërthesh gjatë leximit; lëre të të marrë. Pyetjet vijnë më vonë: çfarë më la ky libër, pse më preku një skenë e caktuar?

Kur nuk ke kohë për tre nivele

Nuk ke pse t'i bësh të gjitha shkallët me çdo libër. Shumë libra meritojnë vetëm shkallën e dytë, disa edhe të tretën, dhe pak prej tyre, ata që të ndryshojnë, edhe të katërtën. Në Sofia, përmbledhja e një libri mund të jetë pikërisht ky hap i dytë: kalon në pak minuta idetë kryesore, kupton pamjen e përgjithshme, dhe pastaj zgjedh a do ta marrësh të plotë për leximin analitik.

Në fund, kjo është e gjithë ideja e Adler-it: nuk ka lexim të vetëm. Pyetja nuk është „sa libra lexova“, por „çfarë bëra me ta“.