Shenjë, rutinë, shpërblim: çfarë na mëson Duhigg për zakonet që nuk i zgjedhim

Rreth orës katër pasdite, Liridona çohet nga tavolina, zbret shkallët dhe blen një biskotë te kioska e shkallës. Nuk e ka vendosur këtë sot; nuk e ka vendosur as dje. Thjesht ndodh, çdo ditë, dhe ajo e di që ia shton kilot. Pyetja është pse ndodh kur nuk e dëshiron.

Charles Duhigg, gazetar i The New York Times, ka një përgjigje në librin e tij The Power of Habit. Idea e tij është e thjeshtë dhe e përdorshme: zakoni nuk është karakter, është një mekanizëm. Dhe një mekanizëm, kur e kupton, mund ta ndryshosh.

Çfarë libri është

Nuk është manual me ushtrime dhe as traktat shkencor. Është një libër gazetaresk: Duhigg merr histori nga laboratorë, kompani dhe lëvizje shoqërore dhe nga to nxjerr një skemë. Ka tri pjesë të mëdha: zakonet te individi, zakonet te organizatat dhe zakonet te shoqëria. Pjesa e parë është ajo që të shërben më shumë në jetën e përditshme.

Cikli me tri pjesë

Zemra e librit është një cikël që përsëritet: shenjë, rutinë, shpërblim.

• Shenja është ajo që e nis zakonin: një orë, një vend, një ndjenjë, një njeri, ose diçka që sapo ndodhi.
• Rutina është vetë veprimi, fizik, mendor ose emocional.
• Shpërblimi është ajo që truri e merr në fund dhe e shënon si „vlen të përsëritet“.

Me kalimin e kohës, mes shenjës dhe shpërblimit lind një dëshirë e vogël që e shtyn rutinën. Kur kjo dëshirë bëhet e fortë, veprimi ndodh pa menduar. Kjo është arsyeja pse Liridona e gjen veten në shkallë dhe jo para një vendimi.

Mjeti i parë që jep libri është ta shkruash ciklin tënd. Për Liridonën do të dukej kështu: shenja është ora katër dhe lodhja; rutina është zbritja te kioska; shpërblimi, ndoshta, nuk është as biskota, por pesë minutat larg ekranit. Nëse e zbulon shpërblimin e vërtetë, ke gjetur çelësin.

Rregulli i artë: ndrysho rutinën, jo gjithçka

Duhigg thotë se një zakon i vjetër rrallë fshihet i tëri. Ai zëvendësohet. Mbaj shenjën, mbaj shpërblimin dhe ndrysho vetëm atë që ndodh në mes. Kur shpërblimi është ai që kërkon, rutina e re ka mundësi të mbijetojë.

Nëse Liridona kërkon vërtet një pushim nga ekrani dhe pak bisedë, ajo mund të shkojë në orën katër te kolegia e dhomës ngjitur dhe të pijë një çaj. Shenja është e njëjtë, shpërblimi është po ai, rutina është tjetër. Pa këtë, një rregull si „nuk shkoj më te kioska“ do të ketë vetëm forcën e vullnetit, që në orën katër është pothuajse i mbaruar.

Zakonet themelore

Një ide tjetër e njohur e librit janë zakonet themelore: disa zakone, kur ndryshojnë, tërheqin pas vetes edhe të tjera. Ushtrimet fizike janë shembulli klasik. Dikush që nis të ecë çdo mëngjes shpesh vëren, pa e planifikuar, se ha ndryshe, flen më rregullt dhe shpenzon më me kujdes.

Duhigg e ilustron këtë me një rast nga bota e biznesit. Paul O'Neill, kur drejtoi kompaninë Alcoa, vendosi në qendër sigurinë e punëtorëve dhe jo fitimin. Një synim i vetëm, por për ta arritur duhej që problemet të raportoheshin shpejt, që drejtuesit të dinin çfarë ndodh në repart dhe që askush të mos fshihte gabimet. Siguria u bë zakoni që ndryshoi mënyrën si punonte gjithë kompania.

Pse dëshira vlen më shumë se vullneti

Një ide që del nga e gjithë kjo është se zakonet nuk mbahen nga vendimi, por nga pritja e shpërblimit. Truri e di që pas shenjës vjen diçka e mirë dhe e kërkon paraprakisht. Kur dëshira ngrihet, mendimi i arsyeshëm vjen vonë. Prandaj fjalët „këtë herë nuk do ta bëj“ dështojnë kaq shpesh: ato i drejtohen pjesës që vjen e fundit.

Zgjidhja nuk është të përpiqesh më fort, por të vësh në rrugë një shenjë të re dhe një shpërblim që e do vërtet. Kush kërkon të ecë çdo mëngjes, e ka më lehtë po t'i lërë këpucët te dera dhe t'i premtojë vetes një kafe të mirë pas ecjes, sesa po t'i premtojë vetes „më shumë disiplinë“.

Besimi dhe të tjerët

Libri thekson edhe se ndryshimi mbahet më mirë kur ka besim: besimin se mund të ndryshosh, dhe shpesh besimin që të jep një grup. Kjo ide ka shumë të vërtetë. Kush përpiqet vetëm, e ka më të lehtë të heqë dorë; kush ka dikë që e pret në fund të javës, ose një grup që përpiqet bashkë me të, e ka më të vështirë.

Ku duhet kujdes

Libri është i këndshëm sepse thjeshton, por thjeshtimi ka çmim. Disa nga rastet e tij janë treguar si histori të rrumbullakosura, ku një shkak i vetëm duket se shpjegon gjithçka. Realiteti është më i ngatërruar. Lexoje si një mënyrë mendimi, jo si një ligj të provuar. Edhe cikli i zakonit, sado i dobishëm, nuk shpjegon çdo sjellje: një zakon i lidhur me një gjendje të rëndë, si varësia, kërkon ndihmë profesionale dhe jo vetëm një skemë.

Një provë e vogël për këtë javë

1. Zgjidh një zakon që të shqetëson dhe është i vogël.
2. Për tri ditë, sa herë ndodh, shkruaj ku je, ç'orë është, si ndihesh dhe kush është aty.
3. Pas tri ditësh, shih çfarë përsëritet: kjo është shenja.
4. Pyet veten çfarë po kërkon vërtet: ndërprerje, shoqëri, ngushëllim, energji.
5. Zgjidh një rutinë tjetër që jep të njëjtën gjë dhe provo ta bësh për dy javë.

Nëse nuk ke kohë ta lexosh të plotë, përmbledhja e The Power of Habit në Sofia të jep kapitull pas kapitulli idetë kryesore, dhe mund të vendosësh vetë nëse ia vlen libri i plotë.

Pse ia vlen

Ajo që të mbetet nga ky libër nuk është një numër ditësh ose një formulë magjike. Është një ndryshim në mënyrën si e shikon veten. Kur dikush të pyet „pse e bën këtë?“, nuk ke më nevojë të përgjigjesh „jam i dobët“. Mund të thuash: ka një shenjë, një rutinë dhe një shpërblim, dhe po i studioj.