„Princi“ i Makiavelit: një libër për pushtetin që shumë e citojnë dhe pak e kanë lexuar

Nëse i thua dikujt se është makiavelist, nuk po e lavdëron. E kupton menjëherë: një njeri dinak, që përdor të tjerët dhe nuk ndalet para asgjëje. Por kush e ka hapur vërtet Il Principe, librin nga i cili vjen kjo fjalë, shpesh befasohet. Është i shkurtër, i thatë dhe më i kujdesshëm sesa pritet. Dhe pjesa më e madhe e asaj që i veshin, nuk gjendet aty.

Një libër i shkruar nga një njeri i larguar nga pushteti

Niccolò Machiavelli ishte zyrtar i Republikës së Firencës. Kur familja Medici u kthye në pushtet në vitin 1512, ai e humbi detyrën, u burgos për një kohë të shkurtër dhe pastaj u largua nga qyteti. Në fshatin ku jetonte, nisi të shkruante një traktat të shkurtër për shtetet e reja dhe mënyrën si ruhet pushteti. Dorëshkrimin ia kushtoi një anëtari të familjes Medici, me shpresën, sipas shumë historianëve, se do t'i hapej rruga për t'u kthyer në shërbim.

Ky kontekst ndihmon. Librin nuk e shkroi një filozof i mbyllur në kullë, por një njeri që kishte parë nga afër si bien dhe si ngrihen qeveritë, në një Itali të copëtuar nga luftërat mes shteteve të vogla dhe fuqive të huaja.

Një metodë, më shumë se një moral

Risia e Makiavelit është mënyra si e shikon temën. Para tij, shumë autorë shkruanin për princin e përsosur: sa i drejtë duhet të jetë, sa i devotshëm, çfarë virtytesh duhet të ketë. Ai thotë, në thelb, se po të pyesësh si duhet të jetë një sundimtar, harron të pyesësh çfarë i ndodh në të vërtetë atij që është i mirë në një botë ku të tjerët nuk janë. Prandaj ai shqyrton ç'bëjnë sundimtarët realë dhe çfarë u del prej tyre.

Kjo nuk do të thotë se i quan të mira gjithë ato që përshkruan. Një mjek që përshkruan një sëmundje nuk e dëshiron sëmundjen.

Ide që ia vlen t'i njohësh

Virtù dhe fortuna

Dy fjalë të rëndësishme në libër, që nuk përkthehen mirë. Virtù nuk është virtyt në kuptimin e sotëm; është aftësia, guximi dhe gatishmëria për të vepruar. Fortuna është fati, ajo që nuk e kontrollon. Makiaveli e krahason fatin me një lumë që vërshon: nuk e ndalon dot, por mund të ngresh diga përpara se të vijë vërshimi. Ideja ka një anë që të bën të mendosh: gjysma e rezultatit nuk të përket, por gjysma tjetër po.

Të duhesh apo të të kenë frikë

Pjesa më e cituar. Makiaveli thotë se do të ishte mirë të ishe i dashur dhe i frikshëm njëkohësisht, por kur nuk mund të kesh të dyja, frika është më e sigurt se dashuria. Mbi të gjitha, ai vë në dukje një kusht që shpesh harrohet: sundimtari duhet të shmangë urrejtjen e popullit. Frika pa urrejtje mund të qëndrojë; frika që shndërrohet në urrejtje e rrëzon atë që e shkakton.

Dhelpra dhe luani

Sundimtari, thotë ai, duhet të ketë dy natyra. Luani nuk e dallon dot kurthin; dhelpra nuk mbron dot veten nga ujqit. Pra të duhet forcë, por edhe mendje. Është një nga imazhet që mbahen mend nga të gjithë, dhe me të drejtë.

Mos u mbështet te të huajt

Makiaveli ngul këmbë: një shtet që mbrohet me ushtarë mercenarë është i dobët, sepse ata luftojnë për para, jo për vendin. Nëse e sjell këtë në jetën e sotme, mësimi është i thjeshtë: ajo që e bën vetë, e ruan. Ajo që e blen për një kohë, mund të ikë kur të vijë ora e vështirë.

Pamja dhe vepra

Njerëzit gjykojnë sipas asaj që shohin, thotë ai, dhe pak prej tyre shohin përtej sipërfaqes. Prandaj imazhi i një udhëheqësi është pjesë e pushtetit të tij. Është vërejtje për mënyrën si funksionon shoqëria, jo për moralin: kush e injoron si duket, e paguan.

Çfarë nuk gjen aty

Fjalia „qëllimi i justifikon mjetet“ i atribuohet shpesh librit si moto. Në këtë formë të saktë nuk e gjen në tekst. Ideja ka të bëjë me gjykimin e veprimeve të sundimtarëve nga rezultati, por nuk është një leje e përgjithshme për çdo mizori, dhe vetë Makiaveli ndan me kujdes dhunën e dobishme nga mizoria e kotë. Edhe më e rëndësishme: libri nuk është e gjithë vepra e tij. Në një tjetër vepër, Discorsi, ai flet me dashuri për qeverinë republikane. Kjo e bën të vështirë ta quash thjesht admirues të tiranisë.

Disa lexues, mes tyre mendimtarë të njohur të shekujve të mëvonshëm, kanë menduar madje se libri është një lloj ironie: një mënyrë për t'u treguar njerëzve çfarë bëjnë të fuqishmit kur askush nuk i sheh. Nuk ka përgjigje të sigurt, por pyetja tregon se libri lejon më shumë se një lexim.

Si ta lexosh sot

1. Lexoje si përshkrim, jo si recetë. Pyet veten: kjo është ajo që ndodh, apo ajo që duhet të bësh?
2. Vendose në kohën e vet. Shtete të vogla, ushtri me pagesë, dinasti: konteksti ndryshon atë që mund të zbatohet.
3. Kërko mësimin më të thellë. Pjesa më e madhe e dobisë është te të kuptuarit e të tjerëve: pse dikush vepron kështu, pse një ekip frikësohet, pse një shef kërkon besnikëri.
4. Mbaje një distancë etike. Libri të ndihmon të njohësh manipulimin; kjo nuk të detyron ta përdorësh.

Nëse nuk ke kohë për tekstin e plotë

Libri nuk është i gjatë, por gjuha e shekullit XVI dhe referencat e shumta historike e bëjnë të rëndë për t'u lexuar. Një përmbledhje e mirë, si ato në Sofia, të jep idetë kryesore në pak minuta, dhe mund të vendosësh më pas nëse do ta lexosh tekstin e plotë me një botim të komentuar. Këshilla ime: nëse e lexon, merr një botim me shënime, se pa to gjysma e emrave nuk të thonë asgjë.

Në fund, vlera e Il Principe nuk është se të mëson të sundosh. Të mëson të lexosh pushtetin, dhe të pyesësh veten kur dikush të flet për „detyrë“ ose „domosdoshmëri“: në të vërtetë, kujt i shërben kjo?