Njëzet vjet larg shtëpisë: udhëtimi i Odiseut dhe pse e lexojmë ende

Imagjino që je larg shtëpisë njëzet vjet. Dhjetë i ke kaluar në një luftë, dhjetë të tjerë duke u përpjekur të kthehesh. Kur më në fund mbërrin, askush nuk të njeh dhe shtëpia është plot me njerëz që hanë pasurinë tënde. Kjo është Odisea, poema që, sipas traditës, e ka krijuar Homeri rreth shekullit të tetë para Krishtit dhe që lexohet ende.

Një poemë që nis nga mesi

Poema ka 24 këngë dhe nuk fillon me nisjen e Odiseut, por me të kaluarën e tij tashmë të gjatë. Në fillim shohim Ithakën pa mbret: Penelopa, gruaja e tij, pret; i biri, Telemaku, është i ri dhe nuk di si ta mbrojë shtëpinë; dhe një turmë kërkuesish të dorës së Penelopës banon në pallat, hanë dhe pinë. Vetëm pas disa këngësh e takojmë vetë Odiseun, i mbajtur peng nga nimfa Kalipso në një ishull të largët. Pastaj ai vetë ua tregon të tjerëve udhëtimin e mëparshëm. Një poemë me rrëfim brenda rrëfimit, që e bën leximin më të gjallë.

Udhëtimi: stacionet që i mban mend

Pas rënies së Trojës, Odiseu nis kthimin me anijet dhe njerëzit e tij. Rruga e tij është një varg takimesh:

• Lotofagët. Njerëz që hanë një lule që të bën të harrosh shtëpinë. Rreziku është humbja e dëshirës për t'u kthyer.
• Polifemi. Gjigant me një sy, që i mbyll marinarët në shpellë. Odiseu i thotë se quhet „Askush“, e verbon, dhe kur Polifemi bërtet për ndihmë, të tjerët nuk vijnë, sepse ai bërtet se „Askush po e plagos“.
• Kirka. Magjistarja që i kthen njerëzit e tij në derra. Odiseu e mposht me ndihmën e një bime të dhënë nga një perëndi, dhe qëndron një vit te ajo.
• Sirenat. Këngëtare që tërheqin marinarët drejt shkëmbinjve. Odiseu ua mbyll veshët shokëve me dyll, ndërsa vetë lidhet te shtylla e anijes që ta dëgjojë këngën pa u hedhur në det.
• Skila dhe Haribdi. Dy rreziqe nga të dyja anët e një ngushtice; duhet të zgjedhësh të keqen më të vogël.

Në fund, kur shokët e tij therin lopët e Diellit, ndëshkimi është i rëndë: anija shkatërrohet dhe Odiseu mbetet i vetmi i gjallë.

Feakët dhe një princeshë që e ndihmon

Pasi anija i shkatërrohet, Odiseu del i zhveshur në breg dhe gjen një vajzë të re, Nausikan, që lan rrobat pranë lumit. Ajo e çon te prindërit, mbreti dhe mbretëresha e feakëve, dhe ata e mirëpresin pa e pyetur së pari kush është. Në darkën e tyre, Odiseu, i prekur nga një këngëtar që ia tregon historinë e Trojës, qan dhe pranon më në fund kush është. Aty fillon të na rrëfejë gjithë udhëtimin. Është një shembull i bukur se si poema e trajton mikpritjen: fillimisht ushqehet i huaji, pastaj pyetet.

Kthimi: një lojë me durim

Pjesa e dytë e poemës është më e qetë dhe më e mençur. Odiseu mbërrin në Ithakë i veshur si lypës. Athina e ndihmon ta fshehë identitetin. Ai kalon te derrkuci besnik Eumeu, takon të birin dhe planifikon me kujdes. Kur hyn në pallatin e vet, vetëm qeni i tij plak, Argosi, e njeh, dhe vdes sapo e sheh.

Penelopa e ka mashtruar për vite kërkuesit, duke thënë se do të zgjedhë bashkëshort sapo të përfundojë një pëlhurë që ajo e shpalos natën. Më në fund vendos një provë: kush mund ta tendosë harkun e Odiseut dhe ta kalojë shigjetën nëpër disa unaza? Vetëm Odiseu ia del. Pas përleshjes me kërkuesit, Penelopa ende e provon me një pyetje për shtratin e tyre, një detaj që e dinë vetëm ata të dy. Dhe vetëm atëherë e pranon.

Personazhet që duhen mbajtur mend

• Odiseu. I zgjuar, durimtar, shpesh dinak. Hero jo për forcën, por për mendjen.
• Penelopa. Gruaja që pret pa u dorëzuar, dhe që e ka mendjen aq të mprehtë sa burri i saj.
• Telemaku. I biri, që gjatë poemës kalon nga djalosh i pasigurt në burrë.
• Athina. Perëndeshë mbrojtëse e Odiseut, që e çmon dinakërinë e tij.
• Posedoni. Perëndi i detit, që e ndjek, sepse Odiseu verboi të birin, Polifemin.

Pse e lexojmë ende

Këtu ka disa arsye të thjeshta. Së pari, tema e kthimit: kuptimi i shtëpisë dhe çfarë do të thotë të kthehesh i ndryshuar. Së dyti, mikpritja: poema e trajton mikpritjen si ligj të shenjtë, dhe shumica e fatkeqësive vijnë kur e shkelin. Së treti, identiteti: Odiseu mban shumë emra e maska, dhe pyetja e vërtetë është kush mbetet pas tyre. Dhe së katërti, dinakëria kundrejt forcës: heroi fiton më rrallë me shpatë sesa me mendje.

Është edhe një histori e thjeshtë për t'u ndjekur: aventura, rreziqe, një grua që pret. Nuk ka nevojë të jesh specialist letërsie për ta shijuar.

Çfarë e ndryshon Odiseun

Në fillim të poemës Odiseu është mburracak, madje pak i pamatur: kur largohet nga shpella e Polifemit, bërtet emrin e vet, dhe kjo i kushton shtrenjtë, sepse Polifemi i lutet të atit, Posedonit. Në fund e shohim të përmbajtur, i aftë të durojë fyerje me kokë ulur, pa u zbuluar, derisa të vijë ora. Udhëtimi nuk e kthen vetëm në shtëpi; e bën më të mençur. Kjo është arsyeja pse shumë lexues e quajnë Odisenë histori formimi për një burrë të pjekur.

Si ta fillosh

Zgjidh një përkthim që të lexohet lehtë, në prozë ose në vargje, dhe mos u ndal te çdo emër. Nëse e ke më të lehtë të nisësh nga një pamje e përgjithshme, lexo fillimisht një përmbledhje; në Sofia ka përmbledhje librash klasikë, që i kalon në pak minuta, dhe pastaj shkon te vepra e plotë me kuriozitet. Iliada, e njëjta traditë homerike, flet për luftën; Odisea për rrugën e kthimit, dhe shumë lexues e gjejnë më të afërt me jetën e tyre.