Nëntë romane historikë për të udhëtuar nëpër shekuj, nga Roma deri te Lufta e Dytë

Një roman historik i mirë nuk të mëson data. Të fut në një dhomë që nuk ekziston më dhe të lë të dëgjosh se çfarë flitet aty. Pas disa kapitujsh, e gjen veten duke kërkuar në internet nëse një personazh ka ekzistuar vërtet, dhe kështu kureshtja për historinë lind nga një rrëfim.

Lista më poshtë është e renditur sipas kohës ku ndodh çdo roman, jo sipas kohës kur u shkrua. Mund ta lexosh si një udhëtim: nga Roma e lashtë deri te mesi i shekullit të njëzetë, me ndalesa nga Anglia në Ballkan dhe nga Islanda në Japoni.

Si ta lexosh romanin historik

Dy gjëra e bëjnë këtë zhanër të veçantë. E para: autori i di gjërat e mëdha, por të tregon ato të vogla, siç është mënyra si flitej, çfarë hahej, çfarë frikësonte njerëzit. E dyta: gjithmonë ka një vend ku fakti mbaron dhe trillimi fillon. Një lexues i kujdesshëm e pranon këtë dhe e merr romanin si një lloj historie të imagjinuar, jo si mësim shkolle.

Roma e lashtë

I, Claudius, Robert Graves

Romani është shkruar sikur perandori Klaudi të na tregonte vetë historinë e familjes së vet: komplote, helmime dhe një pushtet që vret të gjithë përreth. Klaudi, i nënvlerësuar nga të gjithë, mbijeton sepse askush nuk e merr seriozisht. Është i shpejtë, plot ironi dhe shumë i lexueshëm.

Memoirs of Hadrian, Marguerite Yourcenar

Këtu perandori Hadrian, tashmë i plakur dhe i sëmurë, i shkruan një letër trashëgimtarit të ri, Marku Aureli. Nuk është roman me ngjarje të shpejta, por me mendime të gjata për pushtetin, miqësinë, trupin që plaket dhe vdekjen. Lexohet ngadalë, me pauza. Të jep përshtypjen se po dëgjon dikë të vërtetë.

Evropa e hershme moderne dhe Ballkani

Wolf Hall, Hilary Mantel

Mantel e tregon oborrin e Henrikut VIII përmes syve të Tomas Kromuellit, një burrë me prejardhje të thjeshtë që ngjitet shkallë-shkallë në pushtet. Historinë e Henrikut e kemi dëgjuar zakonisht nga ana e mbretit; këtu e sheh nga prapaskenat, aty ku merren vërtet vendimet. Stili është i veçantë dhe kërkon pak durim në faqet e para.

The Bridge on the Drina, Ivo Andrić

Qendra e këtij romani është një urë e gurtë në një qytet të vogël të Bosnjës. Autori e ndjek atë përmes shekujsh: kur ndërtohet, kur kalojnë mbi të perandoritë, kur njerëzit e qytetit e përdorin për të biseduar, për të dashuruar dhe për t'u përplasur. Andrić mori çmimin Nobel për letërsinë, dhe ky është një nga romanet që e shpjegojnë më mirë si ndryshon një vend ndërsa kalojnë sundimtarët. Për lexuesin nga Ballkani është një libër që tingëllon i njohur.

Shekulli i nëntëmbëdhjetë

Burial Rites, Hannah Kent

Islandë, viti 1829. Një grua e dënuar me vdekje për vrasje strehohet te një familje fshatare, në pritje të ekzekutimit. Romani bazohet në një rast të vërtetë dhe e ndërton përditshmërinë e tyre me një qetësi të ftohtë, si moti i ishullit. Është më i shkurtër se shumica e librave të kësaj liste dhe vendi ndihet fort në çdo faqe.

The Leopard, Giuseppe Tomasi di Lampedusa

Një princ sicilian e sheh botën e tij të vjetër të zbehet ndërsa vjen një Itali e re. Ai e kupton se gjithçka duhet të ndryshojë që asgjë të mos ndryshojë dhe, megjithatë, nuk e ndalon dot. Është një roman melankolik dhe elegant, me disa nga faqet më të bukura të letërsisë italiane. Lexohet ngadalë, si një peizazh.

Shekulli i njëzetë

Pachinko, Min Jin Lee

Një familje koreane në Japoni, gjatë disa brezave, nga fillimi i shekullit të njëzetë. Lee tregon sa e vështirë është të jesh gjithmonë i huaj në vendin ku je rritur dhe sa shumë punë i duhet një familjeje për të mbijetuar. Është roman me emocione të forta, por pa dramatizim të tepruar.

A Gentleman in Moscow, Amor Towles

Një aristokrat rus dënohet nga qeveria e re me arrest shtëpiak brenda një hoteli luksoz në Moskë. Dekadat kalojnë dhe bota që ai njihte ndryshon jashtë dritareve, ndërsa brenda hotelit krijohet një jetë e tërë: miq, dashuri, një vajzë që duhet rritur. Është libri më i butë i listës, i përshtatshëm për ata që kërkojnë histori me zemër.

Atonement, Ian McEwan

Një vajzë trembëdhjetëvjeçare, në një verë të vitit 1935, e keqkupton diçka që sheh dhe e akuzon padrejtësisht një njeri. Pasojat e kësaj akuze ndjekin të gjithë personazhet deri në fushat e luftës. Romani flet për fajin dhe për atë se çfarë mund të bëhet kur s'ke si ta rregullosh diçka. Fundi të lëndon, por në mënyrën e duhur.

Nga cili të fillosh

• Nëse e do ritmin e shpejtë: I, Claudius ose A Gentleman in Moscow.
• Nëse do diçka të shkurtër dhe të ftohtë: Burial Rites.
• Nëse i do fjalitë e bukura dhe nuk nxiton: The Leopard ose Memoirs of Hadrian.
• Nëse kërkon pjesën e Ballkanit: The Bridge on the Drina.

Kur romani të ngjall dëshirën për historinë

Ndodh shpesh që pas një romani të tillë të duash të dish çfarë ka ndodhur në të vërtetë. Atëherë ia vlen të lexosh edhe një libër historie, qoftë një biografi, qoftë një libër për epokën. Sofia ka përmbledhje në shqip të librave të tillë, që të japin kornizën e shpejtë dhe të ndihmojnë të kuptosh çfarë ishte fakt dhe çfarë ishte imagjinatë.

Edhe një këshillë: mos e lexo romanin historik si burim të vetëm. Ai të jep ndjesinë e një kohe, jo gjithmonë faktet e saj. Por kur ia del ta bëjë këtë, e bën historinë të prekshme, dhe ka pak gjëra më të vlefshme se kjo.