Mendja, zemra dhe dy motrat Dashwood: pse Jane Austen lexohet ende

Imagjino që babai yt vdes dhe shtëpia ku ke jetuar gjithë jetën nuk është më e jotja. Ajo i kalon djalit të martesës së parë, dhe ai, i nxitur nga e shoqja, e gjen të arsyeshme që gruaja e dytë e babait dhe tri vajzat të mbeten me një të ardhur të vogël. Kështu fillon Sense and Sensibility, romani i parë i botuar i Jane Austen-it, më 1811.

Duket si një histori e largët me kapela dhe vizita çaji. Por brenda saj është një pyetje shumë e njohur: si vendos kur zemra dhe mendja nuk bien dakord, dhe sa kushton ta fshehësh atë që ndjen.

Historia, pa zbuluar gjithçka

Familja Dashwood humb Norland Park-un dhe shkon të jetojë në një shtëpi të thjeshtë fshati në Devon, të quajtur Barton Cottage. Dy nga vajzat janë në qendër: Elinor, e kujdesshme dhe e përmbajtur, dhe Marianne, e zjarrtë, që e jeton çdo ndjenjë me zë të lartë.

Në fshat Marianne njihet me Willoughby-n, një djalë i bukur e sharmues që e josh me poezi dhe me fjalë të zjarrta. Aty është edhe Koloneli Brandon, më i moshuar dhe i qetë, të cilin ajo e quan të mërzitshëm. Ndërkohë Elinor ka një përkushtim të heshtur ndaj Edward Ferrars-it, vëllait të gruas së gjysmëvëllait të saj, dhe nuk ia tregon askujt. Kur më vonë mëson një sekret që e lëndon thellë, e mban për vete, sepse e ka zakon të mos ia ngarkojë dhimbjen tjetrit.

Fundin nuk e tregoj. Mjafton të dish që të dyja kalojnë një pikëllim të vërtetë dhe dalin prej tij ndryshe nga siç hynë.

Dy motrat nuk janë dy përgjigje

Titulli të shtyn të mendosh se Elinor përfaqëson arsyen dhe Marianne ndjenjën, dhe se romani zgjedh njërën. Nuk e zgjedh. Elinor nuk është e ftohtë: ndjen po aq sa motra, por e di se çfarë i kushton familjes një skenë e madhe. Marianne nuk është e pamend: ka një sinqeritet që e bën të veçantë në një botë ku të gjithë i fshehin ndjenjat. Secila ka një dobësi që mund ta shkatërrojë, dhe secila mëson nga tjetra.

Kjo e bën librin më të mençur se një moral i thjeshtë. Austen nuk thotë „bëhu e matur“ dhe as „ndiq zemrën“. Ajo na tregon se të dyja kanë pjesën e tyre të së drejtës, dhe se ekuilibri i mirë nuk mësohet nga këshillat, por nga përvoja.

Paratë janë kudo, edhe kur nuk përmenden

Një ndër gjërat që e bëjnë këtë roman të duket i vërtetë është se paratë nuk janë prapaskenë. Gratë e familjes nuk mund të trashëgojnë shtëpinë, nuk mund të punojnë lehtë dhe martesa është pothuajse e vetmja rrugë për siguri. Prandaj çdo zgjedhje dashurie ka një peshë tjetër: një burrë pa pasuri mund të të pëlqejë dhe të mos jetë i mundshëm; një burrë i pasur mund të jetë i mundshëm dhe të mos ia vlejë.

Kur e lexon këtë, kupton pse Elinor është kaq e kujdesshme. Nuk është frikë nga dashuria; është ndjenja e përgjegjësisë për një familje që nuk ka kush t'i mbrojë.

Madhështia e gjërave të vogla

Austen nuk shkruan beteja dhe tradhti të mëdha. Ajo shkruan për një vizitë që zgjat shumë, për një letër që vonon, për një fjali të thënë me ton të gabuar. Dhe pikërisht aty, në gjërat e vogla të një dhome të ngrohtë, tregon se si njerëzit e lënë veten të gënjehen ose e mbajnë të vërtetën për vete. Nuk ka nevojë për zhurmë; është mjaft që ta shohësh me kujdes jetën e përditshme.

Çfarë të mbetet sot

• Heshtja ka kosto. Elinor mban gjithçka brenda dhe kjo e lodh. Libri të pyet: kur është përmbajtja forcë dhe kur është barrë?
• Zjarri pa kujdes djeg. Marianne tregon sa lehtë është të dashurohesh me një imazh dhe jo me një njeri.
• Njerëzit e qetë nuk janë të mërzitshëm. Brandon të kujton se cilësitë që nuk bien në sy kërkojnë kohë për t'u parë.
• Edhe mirësjellja mund të jetë armë. Disa personazhe të lëndojnë duke buzëqeshur, dhe Austen e tregon këtë me humor të hollë.

Një pyetje që ia vlen ta mbash në mendje gjatë leximit: në cilën motër e njeh veten më shumë, dhe çfarë do t'i thoshe asaj para se të bënte zgjedhjen e radhës? Libri nuk i përgjigjet; të lë ty ta mendosh, dhe kjo është pjesa që e bën leximin të të mbetet edhe pas faqes së fundit.

A është e vështirë për t'u lexuar?

Pak. Fjalitë janë të gjata dhe ritmi është i qetë, sidomos në kapitujt e parë, ku njihen familjet dhe lidhjet mes tyre. Nëse të duket i ngadaltë, mos e braktis: pas pjesës së parë ngjarjet marrin vrull. Lexoje një kapitull në mbrëmje, pa nxitim, dhe do të hysh në ritëm. Pasi ta mbarosh, mund të shohësh edhe filmin e vitit 1995 me të njëjtin titull dhe me skenar nga Emma Thompson, për të parë se si e tregon një kohë tjetër po atë histori.

Nëse nuk je i sigurt se libri të përshtatet, në Sofia mund të lexosh më parë përmbledhjen e tij dhe të shohësh vetë nëse tema të tërheq, para se t'i futesh romanit të plotë.

Për kë është

Për ata që duan histori ku njerëzit mendojnë, flasin dhe gabojnë në mënyra të zakonshme, jo përmes ngjarjesh të mëdha. Për ata që kanë qenë herë Elinor e herë Marianne dhe nuk kanë ditur çfarë të bëjnë. Dhe për ata që duan të shohin se një libër i shkruar para më shumë se dy shekujsh flet ende për ta.