Lufta e Dytë Botërore në shtatë libra: nga pamja e madhe te zëri i një njeriu

Kur dikush thotë „Lufta e Dytë Botërore“, secili imagjinon diçka tjetër: një front, një qytet të bombarduar, një familje që fshihet. Të gjitha janë të vërteta, dhe asnjëra nuk mjafton vetëm. Prandaj bibliotekat janë plot me libra për këtë luftë, dhe prandaj nuk ka kuptim të pyesësh „cili është libri më i mirë“. Pyetja më e dobishme është: çfarë dua të kuptoj?

Këtu ke shtatë libra me fakte dhe histori të vërteta, të grupuar sipas atij që kërkon: pamjen e gjerë, shkaqet dhe viktimat, zërin e një njeriu të vetëm dhe atë që erdhi pas luftës. Titujt janë në origjinal; kontrollo në librari nëse ka botim në shqip.

Së pari, harta e plotë

Antony Beevor, The Second World War. Autori është historian britanik, i njohur për librat mbi betejat e fundit të luftës. Këtu ai merr gjithë luftën, nga Evropa në Paqësor, dhe e tregon me radhë, pa humbur ritmin. Është pikënisja më e mirë nëse e di luftën vetëm nga copëza filmash dhe duhet një skelet kronologjik ku t'i vësh të tjerat.

Richard Overy, Why the Allies Won. Ky nuk është rrëfim ngjarje pas ngjarjeje, por një përgjigje e arsyetuar për një pyetje: pse aleatët fituan, kur në fillim gjërat nuk dukeshin kështu? Overy shqyrton industrinë, teknologjinë, transportin, vendimet e udhëheqësve dhe moralin. Të mëson të mendosh si historian: një rezultat kërkon shpjegim, jo vetëm datë.

Pastaj, shkaqet dhe viktimat

Ian Kershaw, Hitler. Biografia botohet në dy vëllime, dhe ekziston edhe një version më i shkurtër. Kershaw nuk e paraqet Hitlerin si gjeni të keq, por si njeri që arriti në pushtet sepse institucionet dobësoheshin dhe shumë njerëz e ndihmuan, me dashje ose nga frika. Kjo e bën leximin shqetësues dhe të vlefshëm: të bën të pyesësh si ndodhin gjëra të tilla.

Timothy Snyder, Bloodlands. Libri shqyrton zonën midis Gjermanisë dhe Rusisë, ku regjimet e Hitlerit dhe të Stalinit vranë miliona civilë. Është i rëndë dhe nuk të ngushëllon, por korrigjon një gabim të zakonshëm: se lufta ishte kryesisht beteja të ushtrive. Për miliona njerëz ajo ishte diçka tjetër.

Zëri i një njeriu të vetëm

Primo Levi, If This Is a Man. Levi ishte kimist italian, i internuar në Auschwitz. Libri i tij është i qetë, i përmbajtur, pothuajse shkencor në vëzhgim, dhe pikërisht kjo e bën të paharrueshëm. Nuk kërkon të të bëjë të qash; kërkon të të tregojë çfarë i ndodh njeriut kur i hiqet gjithçka.

Victor Klemperer, I Will Bear Witness. Ditar i një profesori gjerman me origjinë hebreje, që jetoi gjatë gjithë regjimit nazist në Gjermani. Shkroi çdo ditë, për gjëra të vogla: ushqimin, ndalimet, frikën, ndryshimin e gjuhës rreth tij. Nuk ka beteja, por e tregon se si një regjim hyn në jetën e përditshme, gradualisht, derisa bëhet normë.

Dhe dita pas luftës

Keith Lowe, Savage Continent. Shumë libra e mbyllin historinë me kapitullimin. Lowe fillon aty: Evropa e shkatërruar, e uritur, me miliona të zhvendosur dhe llogari për t'u kryer. Është një lexim i rëndë dhe tepër i dobishëm për të kuptuar pse paqja nuk erdhi në ditën kur heshtën topat.

Si të zgjedhësh nga kjo listë

• Nëse je në fillim: Beevor, pastaj një libër me zërin e një njeriu.
• Të pëlqen të pyesësh pse: Overy dhe Kershaw.
• Dëshiron të kuptosh çmimin njerëzor: Levi dhe Snyder, por jo të dy në të njëjtën javë.
• Të intereson jeta e zakonshme nën presion: Klemperer.
• Dëshiron të shohësh pasojat: Lowe.

Tri pyetje për ta lexuar me kokë të ftohtë

Një libër historie nuk është kronikë neutrale, edhe kur duket i tillë. Para se ta nisësh, merr një copë letër dhe shkruaj tri pyetje, pastaj kthehu tek ato në fund të çdo pjese.

1. Kush po flet dhe nga ku e shikon? Një ushtar në llum, një profesor në një qytet të bombarduar dhe një historian që shkruan dekada më vonë kanë njohuri shumë të ndryshme. Asnjëra nuk është e gabuar; secila është e pjesshme.
2. Çfarë mungon? Çdo libër zgjedh çfarë të tregojë. Pyet veten kush nuk përmendet, cilat vende dhe cilat zëra mbeten jashtë, dhe plotësoji me librin tjetër.
3. Çfarë ndryshon te unë? Nëse pas faqes së njëqindtë mendon njësoj si në fillim, ndoshta po lexon vetëm për të përsëritur atë që di. Një libër i mirë historie të lë pak të pakëndshëm.

Një shembull i imagjinuar: Arben ka lexuar vetëm libra për betejat e mëdha dhe e mendon luftën si dyluftim midis ushtrive. Pastaj lexon një ditar të një njeriu të zakonshëm dhe sheh se për shumicën e njerëzve lufta ishte radha para furrës, frika nga trokitja në derë, ose një letër që nuk vinte kurrë. Nuk e harron më asnjërën pamje, dhe tani ia lidh njërën me tjetrën.

Si t'i lexosh këta libra pa u rënduar

Ky është lexim i rëndë. Mos u përpiq ta mbarosh një libër të tillë në një natë. Lexo pak, ndalo, dhe shkruaj një rresht me atë që të mbeti. Nëse libri është shumë i trashë, merr një përmbledhje si ato që gjen te Sofia, që të kuptosh strukturën e tij, dhe pastaj kthehu te kapitujt që të interesojnë më shumë.

Edhe një këshillë: ndërro llojin. Pas një libri për strategjinë e ushtrive, lexo një ditar. Pas një ditari, një analizë. Kështu ruan një pamje të përgjithshme dhe nuk e harron që pas çdo numri ka një njeri me emër.

Askush nuk e kupton gjithë luftën. Por me tre-katër libra të zgjedhur mirë, nga kënde të ndryshme, e kupton shumë më mirë pse ajo ndodhi dhe pse vlen ta mbajmë mend.