Kush shkruan kartolinat? Orientalizmi i Edward Said-it, i shpjeguar thjesht

Kush i shkruan kartolinat? Pyetja duket e vogël, por pas saj qëndron një libër i tërë. Kur një udhëtar nga Perëndimi përshkruante qytetet e Lindjes në shekullin e nëntëmbëdhjetë, lexuesit e tij në shtëpi nuk kishin si ta kontrollonin. Besonin atë që u thuhej. Dhe pas disa dhjetëvjeçarësh, ajo që u thuhej bëhej „njohuri“.

Pikërisht këtë e shqyrtoi Edward Said te Orientalism, libri i tij i vitit 1978. Said ishte profesor në Universitetin Columbia, kritik letrar dhe intelektual palestinezo-amerikan. Libri i tij ndryshoi mënyrën se si flitet sot për kulturat, historinë dhe pushtetin.

Një libër për mënyrën se si e shikojmë tjetrin

„Orientalizmi“ më parë ishte thjesht emri i studimit të Lindjes: gjuhëve, feve, arteve. Said e kthen termin në një pyetje: çfarë ndodh kur një botë e tërë shkruan për një tjetër, por askush nga ajo tjetra nuk ka të drejtë të përgjigjet?

Përgjigjja e tij është se Perëndimi nuk e përshkroi thjesht Lindjen. E krijoi si një figurë. „Lindja“ e librave, e pikturave dhe e raporteve diplomatike nuk është një vend real; është një pasqyrë ku Evropa e shihte veten. Aty ku Evropa dukej e arsyeshme, e rregullt dhe e përparuar, Lindja dilte e mistershme, e ndjeshme, e ngadaltë, e paaftë të qeveriste vetveten. Këto cilësi nuk ishin vëzhgime. Ishin pjesa tjetër e një autoportreti.

Tri ide për t'i mbajtur mend

1. Njohuria nuk është e pafajshme. Said thotë se ata që shkruanin për Lindjen, nga studiuesit te udhëtarët, nuk punonin në boshllëk. Jetonin brenda perandorive, dhe puna e tyre i shërbente kontrollit: ai që e përshkruan një popull ka tashmë njëfarë pushteti mbi të.
2. Imazhi përsëritet derisa duket i vërtetë. Një stereotip nuk del nga hiçi: pas tij ka një varg shkrimesh që citojnë njëri-tjetrin. Çdo autor mbështetet te paraardhësi, dhe me kohë qarkullon si fakt.
3. Dy botët nuk janë aq të ndara sa duken. Ndarja „ne dhe ata“ është ndërtim. Evropa ka nevojë për „tjetrin“ për të përcaktuar veten. Pa të, do t'i vinte më e vështirë të thoshte se kush është.

Said mbështetet në ide të Michel Foucault-së për diskursin: mënyrën se si një gjuhë e tërë e folur dhe e shkruar përcakton çfarë mund të thuhet për një temë. Nuk është e nevojshme ta kesh lexuar Foucault-në për ta ndjekur.

Çfarë nuk thotë libri

Ndodh shpesh që Orientalism të lexohet si akuzë kundër çdo evropiani që ka shkruar për Lindjen, ose si pohim se Lindja është e mirë dhe Perëndimi i keq. Nuk është kjo. Said nuk thotë se çdo përshkrim është gënjeshtër. Thotë se mënyra se si u shkrua kishte një model dhe se modeli shërbente një marrëdhënie pushteti.

Ai nuk e ngre as Lindjen në ideal. Kritika e tij prek mënyrën se si flitet për njerëzit, jo vlerën e tyre.

Kritikat që ia vlen t'i dish

Libri ka marrë edhe kundërshtime serioze, dhe ato e bëjnë leximin më të ndershëm.

• Disa historianë thonë se Said i hedh të gjithë studiuesit në një thes, kur shumë prej tyre ishin të kujdesshëm dhe shpesh e kundërshtonin vetë politikën koloniale.
• Të tjerë vënë re se përqendrohet kryesisht te Lindja e Mesme dhe te autorët anglezë e francezë, kështu që nuk mund ta zbatosh pa kujdes për çdo rajon e çdo vend.
• Ka edhe kritikë nga Lindja vetë, që thonë se libri e bën Lindjen sërish pasive, si një objekt që pëson, jo si njerëz që veprojnë.

Asnjëra nuk e zhvlerëson librin. Më tepër tregojnë që është pikënisje diskutimi, jo fjala e fundit.

Dhe ne, në Ballkan?

Pyetja e natyrshme për një lexues shqiptar është: nëse Lindja u përshkrua nga jashtë, çfarë u ndodhi Ballkanit? Historiania bullgare Maria Todorova e shqyrtoi këtë te Imagining the Balkans (1997). Ajo argumenton se Ballkani u pa ndryshe nga Lindja: jo si tjetri krejt i largët, por si një vend në mes, aq afër sa të shqetësonte dhe aq ndryshe sa të mos quhej plotësisht evropian. Për këtë ajo përdor termin „balkanizëm“, dhe nuk e quan thjesht një degë të orientalizmit.

Larry Wolff, te Inventing Eastern Europe, e shikon të njëjtën gjë nga drejtimi tjetër: si mendimtarët e Iluminizmit e vendosën Evropën Lindore në një hapësirë gjysmë të qytetëruar. Të dy librat vazhdojnë pyetjen që ngriti Said.

Ndoshta e ke vënë re vetë: kur disa shkrime të huaja i quajnë shqiptarët „të egër“ ose „të prapambetur“, logjika është e njëjtë. Nuk ia vlen të zemërohesh; ia vlen të dallosh kur një përshkrim flet për ne dhe kur flet për frikën ose interesin e atij që shkruan.

Si ta lexosh sot

Libri është i dendur dhe i gjatë, me gjuhë akademike. Mos e fillo me shpresën se do ta kuptosh çdo faqe. Provo këtë rend:

1. Lexo hyrjen, ku Said e shpjegon vetë projektin.
2. Pastaj ndalu dhe provo t'i përgjigjesh me fjalët e tua: çfarë po pohon ai?
3. Vazhdo me kapitujt që të tërheqin, jo detyrimisht sipas radhës.

Libra kaq të dendur lexohen më mirë me një hartë në dorë. Një përmbledhje kapitull pas kapitulli, si ato në Sofia, mund të jetë kjo hartë: ta tregon ku shkon argumenti para se të zhytesh në tekstin e plotë, dhe të ndihmon ta ruash fillin.

Pse vlen ende

Sepse pyetja nuk ka vdekur. Çdo herë që lexon një lajm për një vend të largët, një film për një popull tjetër, ose një përshkrim të vendit tënd nga dikush që nuk e njeh, mund të pyesësh veten: kush po flet këtu dhe për kë? Said nuk të jep përgjigje të gatshme. Të jep një zakon: të lexosh duke parë edhe atë që shkruan.