Kur pyetja „për çfarë gjithë kjo?“ të zë në mes të një dite të zakonshme

Genti është tridhjetë e katër vjeç dhe është në dasmën e një shoku. Muzika është e fortë, të gjithë kanë ngritur gotat, dhe befas, në mes të gjithë kësaj, e pushton një mendim të qetë dhe të ftohtë: „Dhe pastaj? Kaq është e gjitha?“ Nuk është i trishtuar dhe nuk ka ndodhur asgjë. Thjesht, për një çast, pyetja për kuptimin e gjithë kësaj i duket shumë e madhe.

Rrugës për në shtëpi e shtyn mënjanë, por ajo kthehet. Nëse e njeh këtë përvojë, je në shoqëri të mirë: filozofët e kanë ngritur këtë pyetje prej shumë kohësh, dhe nuk e kanë trajtuar si sëmundje.

Një ndjenjë me emër të vjetër

Ndjenja që quhet sot „ankth ekzistencial“ nuk është shpikje e epokës së telefonave. Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, filozofi danez Søren Kierkegaard e përshkroi ankthin si një lloj marramendjeje të lirisë: kur shikon nga një buzë e lartë, ke frikë jo vetëm se mund të biesh, por edhe se mund të hidhesh. Për të, ankthi vjen nga fakti që je i lirë, që mund të bësh çdo gjë dhe asgjë nuk ta merr vendimin.

Pra, kjo gjendje nuk do të thotë se je i prishur. Do të thotë se po e vë re peshën e jetës që ke në duar.

Tri përgjigje, tri mënyra për të jetuar me pyetjen

Camus: mos prit që dikush të përgjigjet

Albert Camus te The Myth of Sisyphus nis nga një gjë e thjeshtë: bota nuk na jep një arsye të gatshme, dhe ne vazhdojmë ta kërkojmë. Këtë përplasje ai e quan absurd. Zgjidhja e tij nuk është as të gjesh një përgjigje të fshehur, as të dorëzohesh, por të vazhdosh të jetosh me sytë hapur, duke e ditur se përgjigja nuk po vjen. Figura e tij është Sizifi që e shtyn gurin përsëri e përsëri; Camus na kërkon ta imagjinojmë të lumtur, sepse vetë përpjekja mund ta mbushë një zemër.

Frankl: kuptimi nuk gjendet, ndërtohet me vepra

Viktor Frankl, psikiatër që mbijetoi në kampet naziste, shkroi Man's Search for Meaning. Ai nuk e trajton pyetjen si ushtrim mendor. Sipas tij, kuptimi nuk vjen nga mendimi i gjatë, por nga ajo që bën, nga dashuria dhe nga qëndrimi që mban kur vuajtja nuk shmanget. Pyetja ndryshon: jo „çfarë kuptimi ka jeta?“, por „çfarë pret jeta nga unë sot?“. Është një ndryshim i vogël, por e kthen filozofinë në veprim.

Beauvoir: liria jote lidhet me të tjerët

Simone de Beauvoir, te The Ethics of Ambiguity, thotë se liria nuk është diçka që e ke vetëm. Kuptimi që ndërton ti ka më shumë peshë kur kujdesesh që edhe të tjerët të kenë mundësi të ndërtojnë të tyrin. Për këdo që ndihet i vetmuar përballë pyetjes, kjo ide hap një derë: kuptimi gjendet shpesh në marrëdhënie dhe angazhim, jo në vetmi.

Pse nuk ka një përgjigje të vetme

Do të ishte e lehtë sikur këta tre autorë të thoshin të njëjtën gjë. Nuk e thonë. Camus nuk beson se bota ka kuptim; Frankl beson se kuptimi mund të gjendet gjithsesi; Beauvoir e vendos te të tjerët. Kjo nuk është dobësi e filozofisë, por shenjë se pyetja është e vërtetë: secili i ka dhënë përgjigje sipas jetës që ka jetuar. Edhe ti do t'i japësh përgjigje sipas jetës tënde, dhe përgjigjja mund të ndryshojë me vitet.

Çfarë mund të bësh këtë javë

Filozofia ndihmon, por pyetja mund të kthehet edhe në orën tre të pasdites. Disa gjëra të vogla që ndihmojnë:

1. Thuaje me zë. Një mendim që rri vetëm në kokë zakonisht rritet. Thuaje dikujt që e beson, edhe me një fjali: „Kohët e fundit po pyes veten për çfarë e bëj gjithë këtë.“ Shpesh ai do të thotë: „Edhe unë.“
2. Bëje pyetjen më të vogël. „Çfarë kuptimi ka jeta?“ nuk ka përgjigje për një mbrëmje. Por „çfarë do të doja të ishte ndryshe pas një viti?“ ka. Shkruaje në letër.
3. Zgjidh një angazhim të vogël dhe mbaje. Një libër që e mbaron, një njeri që e viziton çdo javë, një zanat që po e mëson. Kuptimi shpesh vjen pas veprimit, jo para.
4. Ec pak jashtë. Jo sepse është kurë, por sepse trupi në lëvizje e ndryshon mënyrën se si mendja e peshon pyetjen.

Kur nuk është më filozofi

Ka një kufi që duhet ta njohësh. Nëse pyetja vjen bashkë me ndjenjën e vazhdueshme se asgjë nuk ka vlerë, nëse nuk po ha ose nuk po fle, nëse ke mendime për t'i bërë keq vetes, nuk është më çështje leximi. Flit sa më shpejt me një mjek, një psikolog ose dikë që të njeh. Libri mund të të bashkohet në rrugë, por nuk e zëvendëson ndihmën.

Libra për ta lexuar pak e nga pak

Nëse do të thellohesh, ky rend funksionon mirë:

• Man's Search for Meaning i Viktor Frankl-it: i shkurtër dhe njerëzor, pikënisja më e lehtë.
• The Myth of Sisyphus i Albert Camus-së: më filozofik, por me një ton që të kap.
• Staring at the Sun i Irvin Yalom-it: një psikoterapist shkruan hapur për frikën nga vdekja dhe si ta shohim pa mbyllur sytë.
• The Ethics of Ambiguity i Simone de Beauvoir-it: për ata që duan ta lidhin pyetjen me të tjerët.

Nuk ke pse t'i lexosh të gjithë. Një përmbledhje e mirë, si ato në Sofia që të çojnë nëpër kapitujt një nga një, mund të të tregojë cili autor të flet më shumë, para se të vendosësh ta marrësh librin e plotë.

Pyetja si shoqe e rrugës

Kur Genti arriti në shtëpi atë natë, nuk kishte gjetur asnjë përgjigje. Por kishte kuptuar diçka: pyetja e kishte shqetësuar sepse jeta i vlente. Kush nuk kujdeset për jetën e vet, nuk e shtron fare këtë pyetje. Ndoshta pyetja nuk duhet zgjidhur njëherë e mirë. Mjafton ta mbash pranë dhe të vazhdosh të bësh, çdo ditë, diçka që të duket e vlefshme.