Gjashtë hyrje në filozofi që nuk kërkojnë diplomë: nga Sokrati te pyetjet e sotme

Ka pyetje që na vijnë ndonjëherë natën, kur shtëpia është e heshtur. Pse po bëj këtë punë? Çfarë i detyroj dikujt, dhe çfarë më detyrohet mua? A është një gënjeshtër e vogël gjithmonë e keqe? Askush nuk të ka mësuar t'i quash filozofi, por pikërisht aty fillon filozofia: kur një pyetje e zakonshme refuzon të largohet.

Frika e vërtetë e fillestarit është se librat e mëdhenj janë plot fjalë të vështira dhe plot njerëz që duket sikur i dinë të gjitha. Por nuk është kështu. Ka libra të shkruar për njerëz të zakonshëm, dhe më poshtë janë gjashtë prej tyre, të renditur nga më të lehtët te ata që kërkojnë më shumë durim.

Si ta përdorësh këtë listë

Mos i lexo të gjithë njëri pas tjetrit. Zgjidh sipas asaj që të shqetëson tani. Dhe pranoje që nuk do t'i kuptosh të gjitha herën e parë; filozofia lexohet dy herë, ndonjëherë tri, dhe çdo herë zbulon diçka tjetër. Nëse një libër të lodh pas njëzet faqesh, lëre dhe merr tjetrin. Nuk ke humbur asgjë.

Gjashtë libra, gjashtë dyer

1. Apologjia e Sokratit e Platonit

Është fjalimi i Sokratit para gjykatësve që do ta dënonin. Është i shkurtër dhe është shkruar si histori, jo si traktat. Do të njohësh një njeri që refuzon të heshtë kur i kërkohet të mos pyesë më. Të mëson se filozofia nis kur bën pyetje pa u frikësuar. Hyrje e mirë për ata që duan të nisin nga burimi.

2. Letters from a Stoic i Senekës

Janë letra drejtuar një miku, me zërin e një njeriu që ka jetuar, ka humbur dhe ka vuajtur. Aty gjen mendime për kohën, për frikën nga vdekja, për pasurinë, për mënyrën se si të mos të sundojë zemërimi. Ky libër është për ata që duan një filozofi që mund ta zbatojnë që nesër. Lexohet në copa të vogla, një letër për çdo ulje.

3. The Problems of Philosophy i Bertrand Russell

Një libër i vogël, i qartë, ku një mendimtar i madh shpjegon pyetje të mëdha: çfarë mund të dimë me siguri, çfarë është realiteti, ku mbaron dyshimi. Nuk jep përgjigje të gatshme, por të mëson të mendosh me rend. Për lexuesin që e do mendimin e kthjellët.

4. Think i Simon Blackburn

Blackburn shkruan për lexuesin që nuk ka studiuar filozofi dhe merr një nga një temat e mëdha: vetëdija, vullneti i lirë, Zoti, etika. Ka humor dhe kërkon pak durim, por të udhëheq si një udhërrëfyes i mirë, që të tregon ku janë shtigjet dhe ku mbarojnë. Hyrje e mirë për ata që duan një panoramë të gjerë.

5. Practical Ethics i Peter Singer

Këtu filozofia zbret te çështjet e jetës së sotme: si duhet të sillemi me kafshët, me njerëzit që janë larg, me të varfrit. Singer argumenton ashpër dhe disa nga përfundimet e tij mund të të bezdisin. Por pikërisht kjo është përfitimi: të detyron të shohësh pse ti mendon atë që mendon.

6. The Myth of Sisyphus i Albert Camus

Është më i ashpri dhe më poetik në këtë listë. Camus pyet nëse jeta ka kuptim kur duket se universi nuk përgjigjet. Përgjigjja e tij është e çuditshme dhe e ngrohtë në të njëjtën kohë. Lexoje kur të jesh gati për një libër që të prek, jo vetëm të informon.

Një libër që nuk është në listë, por duhet përmendur

Nëse preferon të fillosh me një roman, Sophie's World i Jostein Gaarder ia ngjall kureshtjen kujtdo duke treguar historinë e filozofisë përmes historisë së një vajze që merr letra të çuditshme. Është mënyra më e butë për të hyrë.

Çfarë të mban gjallë gjatë leximit

• Mbaj një fletore. Shkruaj një pyetje që të lindi dhe një fjali që nuk e ke kuptuar. Kur kthehesh, do të gjesh përgjigje që nuk i prisje.
• Lexo ngadalë. Një faqe e kuptuar vlen më shumë se dhjetë të kaluara me sy.
• Flit me dikë. Një mik, një koleg, një klub leximi. Ideja merr formë kur e thua me zë.
• Mos kërko të pajtohesh. Filozofia nuk është mbledhje bindjesh, por stërvitje për t'i provuar ato.

Për ditët kur nuk ke kohë për një libër të tërë

Ndonjëherë dëshiron të njohësh një libër para se të vendosësh nëse ia vlen t'i japësh javë të tëra. Një përmbledhje e mirë të tregon çfarë argumenton autori dhe a të intereson me të vërtetë. Në Sofia mund të lexosh idetë kryesore kapitull pas kapitulli në shqip, dhe pastaj të vendosësh nëse e merr librin e plotë.

Një pyetje për çdo libër

Një mënyrë e mirë për të hyrë në filozofi është të lexosh me një pyetje në dorë. Ja një pyetje për secilin libër nga lista, që mund ta mbash në mendje gjatë leximit:

• Apologjia: a do të ndalesha së pyeturi nëse do të më kërcënonin?
• Seneka: cila nga shqetësimet e mia është në dorën time dhe cila jo?
• Russell: sa nga ato që quaj „të sigurta“ i kam provuar kurrë?
• Blackburn: cila nga temat më bën të ndalem dhe të mendohem më gjatë?
• Singer: ku e vë vijën kur ndihmoj dikë dhe pse aty?
• Camus: çfarë e mban kuptimin tim kur gjërat rreth meje janë të pasigurta?

Pyetja të mban të angazhuar. Kur një faqe duket e ngatërruar, kthehu te pyetja dhe shiko nëse autori po i përgjigjet asaj.

Një shembull: një mbrëmje me Senekën

Imagjino që e hap librin në një letër të rastit dhe lexon dy faqe për kohën. Seneka thotë, në thelb, se nuk kemi pak kohë, por e humbim shumicën e saj. Mbyll librin dhe shkruan në fletore: „Cilat tri gjëra bëra sot vetëm sepse m'u dhanë?“ Del një listë e shkurtër dhe një e vërtetë e vogël e pakëndshme. Kjo është e gjitha. Nuk ke shkruar ese, nuk ke zgjidhur enigmën e jetës, por një mendim i vjetër ka shkuar tek dita jote e sotme.

Kur filozofia të kthen te jeta e përditshme në këtë mënyrë, ke nisur ta lexosh siç duhet. Libri nuk është më një objekt në raft; është një bisedë që vazhdon edhe pasi e ke mbyllur.

Filozofia fillon nga ti

Nuk ke nevojë për leje për të filluar. Mjafton një pyetje që nuk të lë të qetë dhe një libër që e trajton me respekt. Zgjidh një nga gjashtë, lexo dhjetë faqe dhe shiko çfarë ndodh me mendimet e tua. Zakonisht ndryshon diçka, edhe nëse nuk e kupton menjëherë.